آیا حماس درگیر رقابتی فزاینده میان دو جریان اصلی خود شده است؟

حماس در حال حاضر با شکاف‌های عمیق داخلی و کشمکش فزاینده بر سر قدرت میان دو جناح اصلی خود دست و پنجه نرم می‌کند؛ موضوعی که در گزارش‌های اخیر روزنامه فرامنطقه‌ای «العرب» به تفصیل به آن پرداخته شده است. این گروه که همواره ساختار رهبری پیچیده‌ای داشته، اکنون میان اردوگاهی که با تهران همسو است و جریانی که به دنبال نفوذ گسترده‌تر منطقه‌ای است، دچار تفرقه شده است. این اصطکاک داخلی که ناظران معتقدند با جنگ غزه تشدید شده، ثبات ساختاری گروه و توانایی آن برای حفظ جبهه‌ای واحد در برابر فشارهای خارجی را به شدت تهدید می‌کند.

دو چهره محوری در این شکاف، خلیل الحیه، رئیس فعلی دفتر سیاسی، و خالد مشعل، رهبر پیشین این دفتر هستند. داده‌های تحلیلگران منطقه‌ای نشان می‌دهد که الحیه رابطه بسیار نزدیک‌تری با رهبری ایران دارد که حضور او در مراسم رسمی تهران گواهی بر این مدعاست، در حالی که مشعل به دنبال تقویت روابط با ترکیه و سایر بازیگران منطقه‌ای است. گزارش‌ها حاکی از آن است که فرآیندهای انتخاباتی داخلی برای تعیین رهبری به دلیل این منافع متضاد متوقف یا پیچیده شده که نشان‌دهنده فقدان اجماع بر سر مسیر استراتژیک گروه است.

به لحاظ تاریخی، حماس همواره میان اتکا به حمایت‌های نظامی و مالی ایران و تلاش‌های دیپلماتیک رهبران مستقر در قطر و سایر نقاط تعادل برقرار کرده است. با این حال، پیامدهای حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ این پویایی را به طور بنیادین تغییر داده است. عملیات نظامی متعاقب آن در غزه نه تنها این منطقه را ویران کرد، بلکه منجر به فرسایش قابل توجه جایگاه سیاسی این گروه شد و آن‌ها را وادار به بازنگری در اتحادها و بقای بلندمدت خود به عنوان یک نهاد حاکمیتی در سرزمین‌های فلسطینی کرد.

پیامدهای این شکاف داخلی عمیق است و نه تنها ظرفیت عملیاتی گروه، بلکه نفوذ دیپلماتیک آن را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. تحلیلگران هشدار می‌دهند که «انزوای سیاسی و مالی» ادعایی حماس، همراه با عقب‌نشینی مکانیسم‌های حمایتی سنتی از سوی کشورهایی مانند قطر، یک بحران وجودی ایجاد کرده است. اگر گروه نتواند این جناح‌های رقیب را آشتی دهد، با خطر از دست دادن نفوذ باقی‌مانده خود مواجه است که می‌تواند به رهبری چندپاره‌ای منجر شود که قادر به مذاکره مؤثر یا مدیریت بحران انسانی در غزه نیست.

در نگاهی به آینده، کارشناسان معتقدند که سرنوشت حماس به توانایی آن در مدیریت این اختلافات داخلی در حین مواجهه با نظارت‌های بی‌سابقه بین‌المللی بستگی دارد. بحث‌های جاری در مورد شفافیت مالی و ادعاهای سوءاستفاده از منابع که انتقاد بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی را برانگیخته، احتمالاً همچنان این سازمان را تحت فشار قرار خواهد داد. بدون مسیری روشن به سوی وحدت، این گروه با دوره‌ای از بی‌ثباتی طولانی‌مدت روبروست که می‌تواند چشم‌انداز سیاسی جنبش فلسطین را برای سال‌های آینده به طور اساسی تغییر دهد.