جنجال بر سر نقاشی دیواری قاهره که توت‌عنخ‌آمون و نفرتیتی را با پوست تیره به تصویر کشیده بود

یک نقاشی دیواری ۶۶ متری در میدان تحریر قاهره که فرعون توت‌عنخ‌آمون و ملکه نفرتیتی را با پوست تیره به تصویر کشیده بود، تنها چند ساعت پیش از سفر رسمی شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، به سرعت پاک شد. این اثر هنری که توسط گروه داوطلب «رسمت بسمه» خلق شده بود، به دلیل آنچه ترویج ادعاهای آفریقامحور درباره منشأ تمدن مصر باستان خوانده شد، با واکنش شدید عمومی مواجه شد. تصمیم برای حذف این نقاشی توسط مقامات استانداری قاهره اتخاذ شد که در ابتدا پروژه را تأیید کرده بودند اما با افزایش انتقادات در شبکه‌های اجتماعی، نظر خود را تغییر دادند.

احمد موسی، بنیان‌گذار ۲۲ ساله «رسمت بسمه»، اعتراف کرد که تیم او در مرحله طراحی که متکی بر تصاویر تولید شده توسط هوش مصنوعی ChatGPT بود، با متخصصان باستان‌شناسی مشورت نکرده است. موسی توضیح داد که رنگ‌های طلایی-برنزی استفاده شده در نقاشی برای ایجاد جلوه‌های سایه در نظر گرفته شده بود، اما در نهایت منجر به ظاهری ناخواسته با پوست تیره شد. زاهی حواس، وزیر سابق آثار باستانی، از عدم نظارت انتقاد کرد و اظهار داشت که چنین مکان‌های عمومی مهمی نباید در معرض تفسیرهای هنری آماتور قرار گیرند که حقایق تاریخی را تحریف می‌کنند.

این جنجال بخشی از یک بحث گسترده و دیرینه درباره هویت قومی مصریان باستان است. آفریقامحوری، یک جنبش سیاسی که ادعا می‌کند تمدن مصر باستان اساساً دارای منشأ آفریقایی سیاه است، با مخالفت شدید محققان مصری مواجه شده است. حوادث قبلی، از جمله مستند نتفلیکس درباره کلئوپاترا در سال ۲۰۲۳ و حادثه‌ای در موزه مصر در سال ۲۰۲۴، به همین ترتیب باعث برانگیختن شور ملی‌گرایانه و اختلافات آکادمیک درباره نحوه نمایش چهره‌های تاریخی در رسانه‌ها و هنر مدرن شده است.

کارشناسان استدلال می‌کنند که این حادثه خطرات تکیه بر هوش مصنوعی برای بازنمایی فرهنگی را برجسته می‌کند. مونیکا حنا، مصرشناس، ادعاهای آفریقامحور را «شبه‌علم» خواند و تأکید کرد که جامعه مصر از نظر قومی همیشه متنوع بوده است، از جوامع نوبی در جنوب تا جمعیت‌های مدیترانه‌ای در شمال. در همین حال، ولید محمود، محقق هوش مصنوعی، هشدار داد که ابزارهایی مانند ChatGPT بر اساس داده‌های غربی آموزش دیده‌اند که اگر توسط کارشناسان انسانی به دقت مدیریت نشوند، می‌توانند ناخواسته روایت‌های فرهنگی نادرست را ترویج کنند.

در نگاه به آینده، این حادثه به عنوان یک هشدار برای تلاقی فناوری و میراث فرهنگی عمل می‌کند. منتقدان هنری مانند مصطفی عیسی استدلال می‌کنند که اگرچه هوش مصنوعی می‌تواند ابزاری مفید باشد، اما هرگز نباید جایگزین قضاوت هنری انسانی یا دقت تاریخی شود. در حالی که مصر به مدیریت هویت پیچیده خود ادامه می‌دهد، فشار برای حفظ کنترل بر روایت تاریخی‌اش همچنان بالاست. پروژه‌های هنری عمومی آینده در قاهره احتمالاً با نظارت دقیق‌تری مواجه خواهند شد تا اطمینان حاصل شود که بازنمایی‌های تاریخ باستان با اجماع باستان‌شناسی مطابقت دارد.