داروی پیشگیری از اچ‌آی‌وی به عنوان یک موفقیت بزرگ شناخته شد، اما چه کسی به آن دسترسی دارد؟

یک داروی تزریقی انقلابی به نام لناکاپاویر به عنوان یک پیشرفت بزرگ در مبارزه جهانی علیه اچ‌آی‌وی شناخته می‌شود. آزمایش‌های بالینی انجام‌شده در سال ۲۰۲۴ در آفریقای جنوبی و اوگاندا با شرکت بیش از ۲۰۰۰ زن جوان، اثربخشی خیره‌کننده‌ای را نشان داد؛ به طوری که هیچ‌یک از شرکت‌کنندگان پس از دریافت این تزریق دو بار در سال، به ویروس مبتلا نشدند. این دارو که توسط شرکت داروسازی آمریکایی گیلید ساینسز توسعه یافته، توسط کارشناسان پزشکی به عنوان نزدیک‌ترین دستاورد علمی به واکسن واقعی اچ‌آی‌وی توصیف شده است که جایگزینی مهم برای قرص‌های روزانه محسوب می‌شود.

با وجود موفقیت بالینی، توزیع این دارو با موانع شدید اقتصادی و لجستیکی روبروست. در حالی که قیمت این دارو در بازار آمریکا حدود ۲۸۰۰۰ دلار در سال است، انتظار می‌رود نسخه‌های ژنریک آن حدود ۴۰ دلار هزینه داشته باشند. با این حال، بودجه جهانی اچ‌آی‌وی در سال ۲۰۲۵ با ۱۸ درصد کاهش به ۷.۳ میلیارد دلار رسیده که پایین‌ترین سطح در دو دهه اخیر است. کارلوتا باپتیستا دا سیلوا از سازمان پزشکان بدون مرز تأکید کرد که اگرچه علم این موضوع ثابت شده است، مدل توزیع فعلی به دلیل توافق‌نامه‌های محدودکننده مجوز، خطر نادیده گرفتن آسیب‌پذیرترین جمعیت‌ها را به همراه دارد.

از نظر تاریخی، مبارزه با اچ‌آی‌وی به قرص‌های پیشگیری روزانه (PrEP) متکی بوده که برای اثربخشی به پایبندی دقیق نیاز دارند. معرفی یک تزریق دو بار در سال، چالش پایبندی روزانه را، به‌ویژه در مناطق تحت تأثیر درگیری یا بحران‌های بشردوستانه، برطرف می‌کند. با این حال، چشم‌انداز فعلی با استراتژی‌های ثبت اختراع گیلید پیچیده شده است که حداقل ۲۶ کشور با درآمد متوسط، از جمله برزیل، مکزیک و آرژانتین را از دسترسی به نسخه‌های ژنریک ارزان‌تر محروم کرده است، با وجود اینکه این کشورها در جمع‌آوری شواهد بالینی دارو مشارکت داشته‌اند.

پیامدهای این محرومیت‌ها عمیق است، زیرا کشورهای تحت تأثیر در سال ۲۰۲۳ نزدیک به ۲۳ درصد از موارد جدید ابتلا به اچ‌آی‌وی در جهان را تشکیل می‌دادند. سازمان پزشکان بدون مرز بارها درخواست کرده است که اجازه خرید مستقیم دارو از گیلید برای عملیات بشردوستانه را داشته باشد، اما این درخواست‌ها رد شده است. منتقدان استدلال می‌کنند که این امر یک سیستم طبقاتی ایجاد می‌کند که در آن دسترسی به نوآوری‌های پزشکی نجات‌بخش توسط حفاظت از حق اختراع شرکتی تعیین می‌شود، نه ضرورت سلامت عمومی، که می‌تواند پیشرفت به سوی نسلی بدون ایدز را متوقف کند.

در نگاه به آینده، کارشناسان پیشنهاد می‌کنند که دولت‌ها ممکن است نیاز داشته باشند از محافظت‌های سازمان تجارت جهانی (WTO)، مانند صدور مجوز اجباری، برای دور زدن موانع ثبت اختراع و تضمین دسترسی مقرون‌به‌صرفه استفاده کنند. در حالی که تولیدکنندگان ژنریک برای تولید انبوه تا سال ۲۰۲۷ آماده می‌شوند، جامعه بهداشت جهانی همچنان در مورد کافی بودن استراتژی فعلی گیلید اختلاف نظر دارد. در نهایت، موفقیت لناکاپاویر نه تنها با اثربخشی آن در آزمایشگاه، بلکه با دسترسی عادلانه میلیون‌ها نفری که به آن نیاز دارند، صرف‌نظر از جغرافیا یا وضعیت اقتصادی‌شان، سنجیده خواهد شد.