ایران و آمریکا: دو کشور و پسته میان آن‌ها

شکاف‌های عمیقی در سراسر باغ‌های پسته رفسنجان در ایران دهان باز کرده‌اند و زمین زیر پای کشاورزان در حال فرونشست است. آرمین، کشاورز محلی، شاهد از بین رفتن لوله‌های آبیاری و فرو رفتن زمین است که نتیجه مستقیم دهه‌ها برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی است. این بحران زیست‌محیطی تنها مختص ایران نیست؛ بلکه بازتابی از وضعیت دره مرکزی کالیفرنیا است، جایی که کشاورزان نیز با فرونشست زمین به دلیل پمپاژ آب از سفره‌های زیرزمینی برای تأمین تقاضای جهانی پسته دست‌وپنج نرم می‌کنند.

داده‌ها عمق فاجعه را نشان می‌دهند، به‌طوری‌که برخی مناطق در ایران سالانه تا ۳۷ سانتی‌متر نشست می‌کنند. جو کوئلو، مدیر پایداری در انجمن تولیدکنندگان پسته آمریکا، اشاره می‌کند که اگرچه مزرعه او در فرزنو پایدار است، اما خطر فرونشست یک نگرانی فراگیر در دره سن‌واکین است. در ایران، وابستگی به آب‌های زیرزمینی بسیار شدیدتر است، به‌طوری‌که بیش از ۹۰ درصد آب استخراج‌شده به باغ‌های پسته اختصاص می‌یابد. کشاورزانی که زمانی در عمق ۲۰ متری به آب می‌رسیدند، اکنون باید تا ۳۰۰ متر حفاری کنند که نشان‌دهنده تخلیه فاجعه‌بار منابع طبیعی است.

پیوند میان این دو منطقه تاریخی است و به دهه ۱۹۶۰ بازمی‌گردد، زمانی که کشاورزان آمریکایی با استفاده از رقم ایرانی «کرمان» صنعت خود را بنا کردند. امروزه کالیفرنیا از ایران پیشی گرفته و به بزرگ‌ترین تولیدکننده پسته جهان تبدیل شده است، اما هر دو منطقه با سرنوشت زمین‌شناختی مشابهی روبرو هستند. با تخلیه سفره‌های زیرزمینی، فضاهای داخلی آن‌ها فرو می‌ریزد که منجر به فرونشست دائمی زمین می‌شود. کارشناسانی مانند علی بیت‌اللهی تأکید می‌کنند که این یک فاجعه انسانی است و هشدار می‌دهند که وقتی ساختار سفره زیرزمینی تخریب شود، ظرفیت نگهداری آب آن برای همیشه کاهش می‌یابد.

پیامدهای این وضعیت برای کشاورزان، به‌ویژه در ایران که تحریم‌های بین‌المللی و رقابت جهانی سلطه بر بازار را از بین برده، بسیار عمیق است. کشاورزانی مانند آرمین با روش‌های قدیمی آبیاری غرقابی و فقدان حمایت‌های نهادی دست‌به‌گریبان‌اند، در حالی که تولیدکنندگان آمریکایی تحت قانون مدیریت پایدار آب‌های زیرزمینی (SGMA) فعالیت می‌کنند. این چارچوب قانونی آژانس‌های آب را ملزم می‌کند تا پمپاژ و تغذیه سفره‌ها را تا سال ۲۰۴۰ متعادل کنند، رویکردی پیشگیرانه که تضاد آشکار در نحوه تلاش دو کشور برای کاهش فروپاشی کشاورزی را نشان می‌دهد.

در نگاه به آینده، بقای صنعت پسته همچنان متزلزل است. در حالی که کالیفرنیا در حال آزمایش تغذیه مدیریت‌شده سفره‌های زیرزمینی است، کارشناسان هشدار می‌دهند که این اقدامات ممکن است دهه‌ها بهره‌برداری بیش از حد را جبران نکند. در ایران، مسیر پیش رو به دلیل بی‌ثباتی سیاسی و فقدان اقدام فوری دولتی، نامشخص‌تر است. در نهایت، بقای این صنعت به همسویی تقاضای آب محصولات با واقعیت‌های تلخ اقلیم گرم و کم‌آب بستگی دارد، در غیر این صورت میراث کشاورزی صدساله در معرض خطر نابودی قرار خواهد گرفت.