İran ve ABD: İki ülke ve aralarındaki fıstık

İran'ın Rafsancan bölgesindeki fıstık bahçelerinde derin çatlaklar oluşuyor ve toprak çiftçilerin ayakları altında kelimenin tam anlamıyla çöküyor. Yerel bir çiftçi olan Armin, sulama borularının parçalandığını ve toprağın battığını izliyor; bu, onlarca yıllık aşırı yeraltı suyu çıkarımının doğrudan bir sonucu. Bu çevresel kriz sadece İran'a özgü değil; çiftçilerin değerli yeşil fıstığa olan küresel talebi karşılamak için akiferlerden su pompalarken toprak çökmesiyle mücadele ettiği Kaliforniya'nın Merkez Vadisi'ndeki durumu yansıtıyor.

Veriler durumun ciddiyetini ortaya koyuyor; İran'daki bazı bölgeler yılda 37 santimetreye kadar çöküyor. American Pistachio Growers'da sürdürülebilirlik direktörü olan Joe Coelho, Fresno'daki çiftliği sabit kalsa da, çökme riskinin San Joaquin Vadisi genelinde yaygın bir endişe olduğunu belirtiyor. İran'da yeraltı suyuna bağımlılık çok daha aşırı; çıkarılan suyun %90'ından fazlası fıstık üretimine gidiyor. Eskiden 20 metrede suya ulaşan çiftçiler artık 300 metreye kadar sondaj yapmak zorunda kalıyor, bu da doğal kaynakların felaket düzeyinde tükendiğini gösteriyor.

Bu iki bölge arasındaki bağ tarihseldir ve 1960'lara, ABD'li çiftçilerin kendi endüstrilerini kurmak için İran'ın 'Kerman' çeşidini benimsedikleri döneme kadar uzanır. Bugün Kaliforniya, dünyanın önde gelen fıstık üreticisi olarak İran'ı geride bıraktı, ancak her iki bölge de aynı jeolojik kaderle karşı karşıya. Akiferler boşaltıldıkça içlerindeki boşluklar çöker ve bu da kalıcı toprak çökmesine yol açar. Ali Beitollahi gibi uzmanlar, bunun insan yapımı bir felaket olduğunu vurguluyor ve bir akiferin yapısı bozulduğunda su tutma kapasitesinin sonsuza dek azaldığı konusunda uyarıyor.

Çiftçiler için sonuçlar, özellikle uluslararası yaptırımların ve küresel rekabetin pazar hakimiyetini aşındırdığı İran'da çok derindir. Armin gibi çiftçiler, modası geçmiş vahşi sulama yöntemleri ve kurumsal destek eksikliğiyle boğuşurken, ABD'li üreticiler Sürdürülebilir Yeraltı Suyu Yönetimi Yasası (SGMA) kapsamında faaliyet gösteriyor. Bu yasal çerçeve, su ajanslarının 2040 yılına kadar pompalama ve yeniden doldurma dengesini sağlamasını zorunlu kılıyor; bu, iki ülkenin yaklaşan tarımsal çöküşü hafifletmeye çalışma biçimindeki keskin farkı vurgulayan proaktif bir yaklaşımdır.

Geleceğe bakıldığında, fıstık yetiştiriciliğinin geleceği belirsizliğini koruyor. Kaliforniya, akiferlerin kontrollü bir şekilde yeniden doldurulmasını denerken, uzmanlar bu tür önlemlerin onlarca yıllık aşırı sömürüyü telafi etmeyebileceği konusunda uyarıyor. İran'da ise siyasi istikrarsızlık ve acil hükümet eylemlerinin eksikliği nedeniyle ileriye dönük yol daha da belirsiz. Nihayetinde, bu endüstrinin hayatta kalması, mahsul su talebini ısınan ve su kıtlığı çeken bir iklimin sert gerçekleriyle uyumlu hale getirmeye bağlıdır, aksi takdirde asırlık bir tarımsal mirasın kaybedilmesi riskiyle karşı karşıya kalınacaktır.