1 Ekim, ABD dış yardımında yeni bir dönemi başlattı. Plan nedir? İşe yarayacak mı?

1 Ekim, Trump yönetiminin ABD dış yardım dağıtımını temelden yeniden yapılandıran 'Önce Amerika Küresel Sağlık Stratejisi'nin resmi başlangıcı oldu. Geleneksel insani yardım modellerinden uzaklaşan yeni çerçeve, alıcı ülkelerin önemli miktarda finansal ortak yatırım gerektiren ve bazı durumlarda hassas verilerin sağlanmasını veya yerel kaynaklara erişimi zorunlu kılan çok yıllı Mutabakat Zaptları (MOU) imzalamasını şart koşuyor. Bu değişim, on yıllardır süren ve koşulsuz hibeler yoluyla yumuşak gücü ve küresel sağlık istikrarını önceleyen ABD politikasından bir kopuşu işaret ediyor ve bunun yerine Amerikan vergi mükellefleri için somut getiriler arayan işlemsel bir ilişkiyi hedefliyor.

Bu yeni strateji kapsamında ABD, 35 ülke ile anlaşma sağlayarak beş yıl içinde yaklaşık 14 milyar dolarlık sağlık yatırımı taahhüdünde bulundu. Yetkililer, bu ortak yatırım modelinin kendine yetebilmeyi teşvik ettiğini ve dış yardıma olan uzun vadeli bağımlılığı azalttığını savunuyor. Ancak şartlar oldukça katı; örneğin Ruanda, 70 milyon dolar katkıda bulunurken 157 milyon dolar alacak ve bunun yanında hasta verilerini paylaşma ve yerel düzenleyici denetim olmaksızın ABD FDA ilaç onaylarını kabul etme zorunlulukları bulunuyor. Politika analistleri dahil olmak üzere eleştirmenler, kendine yetebilme hedefi asil olsa da, hızlı uygulama ve genel fon seviyelerindeki düşüşün savunmasız nüfuslar için önemli riskler yarattığına dikkat çekiyor.

Tarihsel olarak ABD'nin küresel sağlık yardımı, iyi niyet inşa etmek ve dünya genelinde sağlık sonuçlarını iyileştirmek için tasarlanmış uluslararası etkinin temel taşı olarak görülüyordu. USAID'in dağıtılması ve 2025'teki sert bütçe kesintileri bu manzarayı temelden değiştirdi. Dış İlişkiler Konseyi'nden Tom Bollyky gibi uzmanlar, gelişmekte olan bölgelerdeki sağlığın iyileştirilmesinin tüm küresel topluma fayda sağladığına dair önceki fikir birliğinin, daha dar ve milliyetçi bir odakla değiştirildiğini belirtiyor. Bu dönüş, yönetimin yerel çıkarları, yerleşik diplomatik ilişkiler ve uzun vadeli sağlık güvenliği pahasına bile olsa önceliklendirme çabasını yansıtıyor.

Bu politikanın yansımaları, egemenlik endişeleri nedeniyle şartları reddeden birkaç ülke ile şimdiden hissediliyor. Gana, Namibya ve Zimbabve imzalamayı reddetti; Gana Devlet Başkanı John Dramani Mahama, şartları aşağılayıcı ve ulusal demokratik süreçlere bir müdahale olarak nitelendirdi. Buna yanıt olarak ABD, bu ülkelere yönelik sağlık fonlarını keserek diplomatik odağını ticaret ve ekonomik yatırımlara kaydırdı. Bu sert tutum, birçok gözlemciyi, özellikle HIV ve diğer kronik sağlık krizleriyle mücadele eden bölgelerde temel sağlık hizmetlerinde bir boşluk oluşma potansiyeli konusunda endişelendirdi.

Geleceğe bakıldığında, 'Önce Amerika' stratejisinin başarısı oldukça belirsizliğini koruyor. Uzmanlar, yönetimin hata payı çok az olan bir şekilde 'uçağı uçarken inşa etmeye' çalıştığı konusunda uyarıyor. Birçok alıcı ülke halihazırda yüksek enflasyon ve küresel ekonomik istikrarsızlığın ağırlığı altında mücadele ederken, ABD fonlarındaki azalmayı telafi edebilecekleri beklentisi giderek daha gerçekçi olmayan bir beklenti olarak görülüyor. Uygulama devam ettikçe, uluslararası toplum bu işlemsel modelin vaatlerini gerçekten yerine getirip getiremeyeceğini veya nihayetinde küresel sağlık standartlarında ve Amerikan etkisinde bir düşüşe yol açıp açmayacağını izleyecek.