خروج آمریکا از عراق؛ آزمون دشوار دولت جدید و شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران

بیست‌وسه سال پس از حمله آمریکا به عراق و دوازده سال پس از بازگشت نیروهای آمریکایی برای مقابله با داعش، تمامی نیروهای ائتلاف به رهبری ایالات متحده در ۳۰ سپتامبر خاک عراق را ترک کردند. دولت عراق این خروج را «تکمیل حاکمیت ملی» خوانده و آن را پایان رسمی عملیات «عزم راسخ» می‌داند. اگرچه این اقدام به حضور نظامی طولانی‌مدت آمریکا پایان می‌دهد، اما پرسش‌های بنیادینی را درباره امنیت ملی، نفوذ فزاینده ایران و سرنوشت شبه‌نظامیان شیعه و اقلیم کردستان ایجاد کرده است.

علی زیدی، نخست‌وزیر عراق، این رویداد را آغاز مرحله‌ای تازه دانسته و چهار روز تعطیل عمومی اعلام کرده است. واشنگتن تأکید دارد که همکاری‌های آموزشی و تبادل اطلاعات ادامه خواهد یافت، اما مقامات امنیتی هشدار می‌دهند که از دست رفتن توان نظارتی، شناسایی هوایی و سامانه‌های دفاعی آمریکا، خلأ امنیتی بزرگی ایجاد کرده است. فرماندهان پیشمرگه تأکید دارند که فناوری و اطلاعات ائتلاف هنوز جایگزین کاملی در عراق ندارد و این کمبود، اقلیم را در برابر حملات موشکی و پهپادی آسیب‌پذیرتر کرده است.

از نظر تاریخی، حضور آمریکا مانعی در برابر بازگشت داعش و قدرت‌گیری بی‌رویه گروه‌های نیابتی بود. اکنون دولت عراق با چالش بزرگ انحصار سلاح روبروست. قرار بود روند خلع سلاح یا ادغام شبه‌نظامیان تا ۳۰ سپتامبر تکمیل شود، اما به دلیل مقاومت گروه‌های قدرتمندی مانند کتائب حزب‌الله و حرکت النجباء، این مهلت تا ژوئن ۲۰۲۷ تمدید شده است. این گروه‌ها همچنان خارج از کنترل دولت فعالیت کرده و شروط سنگینی برای خلع سلاح مطرح می‌کنند.

پیامدهای این خلأ قدرت به ویژه در کردستان عراق محسوس است. شبه‌نظامیان شیعه نزدیک به ایران، خلع سلاح خود را مشروط به انحلال نیروهای پیشمرگه کرده‌اند؛ درخواستی که کردها آن را به دلیل قانونی بودن پیشمرگه در قانون اساسی رد می‌کنند. همچنین، فشارهای این گروه‌ها برای خروج نیروهای ترکیه و گروه‌های کرد مخالف ایران، فضای سیاسی عراق را به سمت تنش‌های داخلی بیشتر سوق داده است. نگرانی از طرح‌های ادغام نیروها که توسط فرستادگان آمریکا مطرح شده، به یک «خط قرمز» برای کردها تبدیل شده است.

در چشم‌انداز آینده، ثبات عراق به توانایی دولت در ایجاد توازن میان واشنگتن و تهران بستگی دارد. کارشناسان معتقدند آزمون اصلی دولت جدید این است که آیا می‌تواند حاکمیت ملی را بدون حضور نظامی آمریکا تثبیت کند یا خیر. خطر بازگشت هسته‌های مخفی داعش و افزایش قدرت گروه‌های مسلح، عراق را در موقعیت حساسی قرار داده است. در نهایت، اینکه آیا این خروج به تقویت دولت منجر می‌شود یا به میدان نفوذ بیشتر ایران و درگیری‌های نیابتی تبدیل می‌گردد، مهم‌ترین پرسش سال‌های پیش رو خواهد بود.