از اعدام صدام تا ظهور و سقوط داعش: تصاویر خیره‌کننده دو دهه حضور آمریکا در عراق را در روز خروج آخرین نیروها به تصویر می‌کشند

در ساعت ۵:۳۴ صبح روز ۲۰ مارس ۲۰۰۳، نیروهای ائتلاف به رهبری ایالات متحده تهاجم نظامی غافلگیرانه‌ای را به عراق آغاز کردند که آغازگر فصلی دگرگون‌کننده و خونین در تاریخ خاورمیانه بود. این حمله اولیه شامل صدها هزار سرباز، از جمله ۴۵ هزار نیروی بریتانیایی بود که برای سرنگونی رژیم دیکتاتوری صدام حسین وارد کشور شدند. این عملیات نظامی بزرگ که بدون هیاهو یا هشدار رسمی آغاز شد، چشم‌انداز ژئوپلیتیک منطقه را به طور بنیادی تغییر داد و زمینه را برای سال‌ها اشغال، شورش و درگیری‌های داخلی فراهم کرد که دو دهه اول قرن بیست و یکم را برای مردم عراق و جامعه بین‌المللی تعریف کرد.

هزینه انسانی این درگیری همچنان موضوع بحث‌های شدید و تأملات غم‌انگیز است. در حالی که آمارهای رسمی مرگ نزدیک به ۵۰۰۰ عضو ائتلاف، از جمله ۱۷۹ پرسنل بریتانیایی را تأیید می‌کند، تلفات کلی غیرنظامیان و رزمندگان عراقی صدها هزار نفر تخمین زده می‌شود. جورج دبلیو بوش، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، با حمایت تونی بلر، نخست‌وزیر بریتانیا، تهاجم را با ادعای وجود سلاح‌های کشتار جمعی و ارتباط با القاعده توجیه کرد. این ادعاها بعداً نادرست ثابت شدند، اما به عنوان کاتالیزور اصلی برای برکناری دیکتاتور و استقرار یک دولت تحت رهبری شیعیان عمل کردند که در حفظ ثبات در میان خشونت‌های فرقه‌ای با چالش‌های بزرگی روبرو بود.

پس از دستگیری و اعدام صدام حسین در سال ۲۰۰۶، ارتش آمریکا همچنان به شدت در کشور مستقر ماند و با یک کارزار ضد شورش طاقت‌فرسا مبارزه کرد. خروج اولیه در سال ۲۰۱۱ کوتاه بود، زیرا نیروهای آمریکایی کمتر از سه سال بعد برای کمک به نیروهای عراقی در جنگ وجودی علیه دولت اسلامی (داعش) از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷ بازگشتند. این دوره با جنگ‌های شهری شدید، تخریب شهرهای تاریخی مانند موصل و فلوجه و ظهور گروه‌های شبه‌نظامی مختلف از جمله حشد الشعبی مشخص شد که از آن زمان به بازیگران قدرت مهمی در عرصه سیاسی عراق تبدیل شده‌اند.

با خروج آخرین نیروهای آمریکایی از پایگاه‌های باقی‌مانده‌شان در امروز، پیامدهای این عقب‌نشینی در سراسر منطقه احساس می‌شود. بسیاری از کارشناسان امنیتی هشدار می‌دهند که خلأ قدرت ناشی از خروج آمریکا می‌تواند موهبتی برای ایران همسایه باشد که نفوذ عمیقی در ساختارهای سیاسی و نظامی عراق ایجاد کرده است. این عقب‌نشینی که در سال ۲۰۲۴ تحت دولت بایدن توافق شد و در دوره‌ای از تنش‌های شدید منطقه‌ای اجرا شد، ترس‌هایی را برانگیخته است که متحدان تهران کنترل کامل را به دست خواهند گرفت و احتمالاً به بقایای گروه‌های افراطی مانند داعش اجازه می‌دهند تا بازگشت خطرناکی داشته باشند.

با نگاه به آینده، میراث جنگ عراق همچنان پیچیده و به شدت مورد مناقشه است. در حالی که برخی حذف صدام حسین را یک آزادی‌بخشی ضروری می‌دانند، برخی دیگر دهه‌های بعدی را دوره‌ای از فرصت‌های از دست رفته و بی‌ثباتی عمیق می‌بینند. با خروج آخرین کاروان‌های آمریکایی، آینده عراق در تعادل قرار دارد و به توانایی آن در مدیریت اختلافات فرقه‌ای داخلی و فشارهای خارجی از سوی قدرت‌های منطقه‌ای بستگی دارد. سوابق بصری خیره‌کننده این دو دهه—از سرنگونی مجسمه‌ها در میدان فردوس تا ویرانه‌های موصل—یادآور تلخی از پیامدهای پایدار مداخله نظامی است.